Trên thế giới, trong lĩnh vực văn hóa nghệ thuật đã có rất nhiều nhà văn được tổ chức UNESCO phong danh hiệu Danh nhân văn hóa thế giới Mỗi danh nhân văn hóa, bằng tài năng đặc biệt xuất chúng của mình đã đóng góp cho nền văn học thế giới một sự nghiệp văn học khá đồ sộ. Qua những tác phẩm của các thiên tài,những vấn đề của con người, của thời đại xã hội và những tiên tri đáng kinh ngạc đã được đề cập đến.
Đất nước Việt Nam vinh dự có 7 người đã được tổ chức UNESCO thế giới công nhận là danh nhân văn hóa trong đó có thiên tài Nguyễn Du .
Trong bài viết này tôi chỉ bàn đến thiên tài của Danh nhân văn hóa thế giới Nguyễn Du.Tôi đi từ kinh ngạc này đến kinh ngạc khác, khâm phục này đến khâm phục khác sự vĩ đại của Nguyễn Du được thể hiện qua kiệt tác truyện Kiều:
Truyện Kiều của Nguyễn Du đã lập nhiều kỉ lục, trong số những kỉ lục ấy là những lời bàn tốn không biết bao nhiêu giấy mực của các thế hệ người Việt kể từ khi có truyện Kiều đến nay. Đã có nhiều công trình nghiên cứu và công bố về những kỉ lục này.Ở bài viết này tôi muốn bàn đến những kỉ lục khác của Truyện Kiều mà Nguyễn Du đã đạt được.Những kỉ lục vô tiền khoáng hậu mà không phải bất cứ một nhà văn tài năng nào trên thế giới có được.
Kể từ khi có truyện Kiều đến nay (1786 -2025), từ truyện Kiều đã tạo nên nhiều loại hình văn học, văn hóa nghệ thuật dân gian & hiện đại hết sức độc đáo đặc biệt. Những cách thức sáng tạo các ấn phẩm văn hóa dựa theo truyện Kiều. Có thể sơ bộ thống kê những loại hình văn học,văn hóa, nghệ thuật, những ấn phẩm văn hóa lấy cảm hứng từ Kiều, được sinh ra từ khi có truyện Kiều như sau:.
1 Ngâm Kiều, Lẩy Kiều: Lối hát dân gian, có cách thức nhấn nhá riêng, có không gian diễn xướng riêng, chỉ dùng để hát tác phẩm Kiều của Nguyễn Du. Sau này lối ngâm (lẩy Kiều) này còn được ngâm cho những tác phẩm không phải truyện Kiều để nó có hơi hướng,không khí của Kiều.Lẩy Kiều có qui định riêng về cách lấy hơi, nhấn nhá, không gian thể hiện.Nó mang ảnh hưởng nhiều của khu vực địa lý, nền văn hóa địa phương. Người Hà Tĩnh, chính quê của Nguyến Du có lối lẩy Kiều rất riêng,giới sành thưởng thức lẩy Kiều bảo đó là lẩy Kiều gốc,giữ nguyên lối ngâm của quê hương Nguyễn Du, của những buổi bình Kiều, mà các ông đồ xưa thể hiện. Âm hưởng dân ca vùng Nghệ An Hà Tĩnh với những làn điệu ví dặm phảng phất trong lẩy Kiều mang tính chất giao thoa giữa một làn điệu dân ca xuất phát từ tác phẩm văn học nổi tiếng và những giai điệu ngọt ngào sâu lắng của dân ca quê hương đã sinh ra Nguyễn Du cha đẻ của truyện Kiều.
Lối lẩy Kiều của người miền Bắc cũng khác với lối ngâm, lẩy của người miền Trung,Trung Bộ,Nam Bộ.Dù ngâm,lẩy ở địa phương nào,Lẩy Kiều, ngâm Kiều có khác gì thì khác vẫn gợi lên không khí âm hưởng của truyện Kiều.
Còn một kiểu lẩy Kiều dùng trong những văn cảnh rất đặc biệt.Người ta muốn tăng sự uyên bác,thuyết phụccho lập luận của mình, họ sẽ vận một câu Kiều để ngâm ngợi. Các văn nhân, nhân sỹ trí thức, những thường dân, vẫn dùng lối ngâm Kiều như thế.
Các tổng thống Mỹ khi đến thăm đất nước Việt Nam, hoặc tiếp Tổng bí thư Việt Nam sang thăm Mỹ đều đã dùng đến hình thức lẩy Kiều để bầy tỏ quan điểm trong những bài phát biểu quan trọng của mình
2 Ru Kiều: Loại dân ca hát ru con mà lời ru hoàn toàn lấy từ các câu Kiều. Lối ru này chỉ có những người thuộc Kiều mới ru được.Nó tiếp nhận lối hát ru của các vùng miền với những giai điệu ngọt ngào êm đềm ru dỗ cho đứa trẻ dễ dàng đi vào giấc ngủ.Từ khi có truyện Kiều, sự nổi tiếng của truyện Kiều đã nhanh chóng được nhiều người phụ nữ Việt Nam thuộc, họ đem toàn bộ những câu thơ Kiều vào lời ru con ru cháu.Truyện Kiều viết bằng lục bát nên rất dễ hát ru.Nó kích thích người ru thuộc được nhiều câu Kiều, vì cứ hết đoạn này mà đứa trẻ chưa ngủ thì lại phải ru tiếp. Một không gian của văn hóa Kiều được lan tỏa. Nhiều thế hệ người Việt được tiếp nhận tác phẩm Kiều theo hình thức ngấm dần qua lời ru, giai điệu ngọt ngào sâu lắng của tiếng hát ru.Nhiều nhà thơ,nhà văn,người mê thuộc truyện Kiều đã tâm sự :Họ nghe, thuộc, say mê truyện Kiều từ khi còn nằm nôi được nghe câu hát ru Kiều của bà và mẹ.Những câu hát ru Kiều như một dòng sữa tinh thần bổ ích nuôi dưỡng tâm hồn của đứa trẻ.
3 Tập Kiều :Thú chơi dành cho những người có trình độ học vấn,có hiểu biết về truyện Kiều Khi thể hiện một lập luận nào đấy thì người viết, người nói dùng một đoạn thơ giông giống với nội dung không khí,với cách thức của một câu Kiều khiến cho đoạn ngôn ngữ giao tiếp trở nên thú vị vì gợi không khí Kiều: Bác Hồ rất giỏi về Tập Kiều. Trong buổi đón tiếp đoàn đại biểu nước bạn. Bác muốn nói tới tình hữu nghị giũa các nước anh em, Bác đã tập Kiều : “ Quan san muôn dặm một nhà/ Bốn phương vô sản đều là anh em” “Bây giờ mới gặp nhau đây/Mà lòng đã chắc những ngày một hai” .Các văn sỹ trí thức, những học giả, đều vận dụng hình thức Tập Kiều khi cần thiết để tăng giá trị những lập luận của mình.
4 Vịnh Kiều: Một thể loại văn học ra đời sau khi có truyện Kiều: Là thú chơi của những người có học, am tường truyện Kiều, họ thuộc, hiểu Kiều và giàu vốn văn chương.Vịnh Kiều là dùng những những câu thơ,đoạn thơ,nội dung, nhân vật trong Kiều để nói về một nội dung gì đấy. Mục đích thể hiện sự ẩn dụ sâu sắc thâm thúy, có khi để đả kích châm biếm đối với vấn đề, nhân vật được nêu ra.Thời phong kiến,có rất nhiều cuộc thi vịnh Kiều, những sân chơi độc đáo của tầng lớp quan lại trí thức. Tương truyền bài Vịnh Kiều của cụ Tam nguyên Yên Đổ Nguyễn Khuyến nhằm đả kích thâm sâu viên thống đốc toàn quyền Pháp khi hắn ra yêu cầu vịnh một nhân vật trong Kiều: Cụ Nguyễn Khuyến đã vịnh Kiều rất chuẩn Thằng bán tơ kia dở dói ra/ làm cho bận đến cụ Viên già. Thằng bán tơ là nhân vật trong Kiều mà Nguyễn Khuyến đã ám chỉ quan Thống đốc toàn quyền Pháp.Còn Cụ Viên già cũng là nhân vật trong truyện Kiều là ám chỉ Nguyễn Khuyến. Châm biếm sâu cay như thế chỉ có thể là cụ Tam Nguyên Yên Đổ, ba lần đỗ đầu các kì thi Hương,thi Hội, thi Đình.Con người nhất mực ngay thẳng trung chính Nguyễn Khuyến mà thôi.
Còn đây là bài Vịnh ông giời của cụ Nguyễn Khuyến ‘ Chót vót trên này có một tao, mày xem tao có nói đâu nào/ Da tao xanh ngắt pha đen trắng/ Là bởi dì Oa vá váy vào( Nguyễn Khuyến”- Vịnh Kiều, đặt đúng văn cảnh đúng nội dung sẽ cho hiệu quả diễn đạt thâm thúy hàm xúc uyên bác vô cùng, những thú chơi tao nhã lấy từ Truyện Kiều đã luôn được vận dụng để làm phong phú cho ngôn ngữ Việt và lại sang trọng bởi nó gợi không gian truyện Kiều.
5 Bói Kiều:Một loại hình văn hóa tâm linh dân gian vô cùng độc đáo, dùng để tiên tri số phận, những hoàn cảnh hiện tại, tương lai, hậu vận của con người bằng chính tác phẩm Kiều. Hình thức của Bói Kiều khá đơn giản.Trong một không gian tĩnh lặng( không gian thiêng),người ta thành kính cầm cuốn truyện Kiều càng cũ càng tốt, toàn tâm toàn ý hướng về truyện Kiều miệng khấn nhỏ: Con lạy vua Từ Hải, lạy vãi Giác Duyên, lạy tiên Thúy Kiều, nay con tên là…tuổi…ngụ tại…Nay con thành tâm muốn xin các ngài dạy cho một quẻ về gia sự…về hôn nhân về…Xin được lĩnh ý các ngài ban dạy. Khấn rồi thì thành kính mở bất kì một trang nào trong cuốn Kiều theo qui định: trai tay trái, gái tay phải.Thành kính hồi hộp mở cuốn Kiều, lật đúng trang bất kì, đọc lên.Những câu Kiều trong trang đó sẽ là lời dạy của các tiên, các thánh,các vua trong truyện Kiều chỉ dạy. Chẳng hạn muốn xin ý chỉ về công danh sự nghiệp mà mở đúng trang tả Từ Hải oai hùng ngồi xử án thì không còn gì tuyệt vời hơn. Xem về hôn nhân mà mở đúng đoạn đám cưới của Kim Trọng với Thúy kiều thì vui quá!
Thật kì lạ, chỉ là những câu thơ viết về nội dung,về số phận các nhân vật trong truyện Kiều,thế nhưng Bói Kiều khá chuẩn.Những điều suy từ trang Kiều vận vào mình khá chính xác.Đã rất nhiều thế hệ người Việt bói Kiều, tin vào những điều tiên tri trong đó. Chính tác giả của bài viết này đã từng Bói Kiều và kinh ngạc vì những tiên tri quá đúng một lời là một vận vào. Hỏi đã có mấy tác phẩm văn học của thế giới được đem ra tiên tri cho số phận của con người như truyện Kiều của Nguyễn Du. Không ai có thể lý giải được sự linh thiêng của tác phẩm văn học. Ai còn nghi ngờ về điều này, cứ Bói Kiều một lần sẽ tâm phục khẩu phục. Hơn ba trăm năm kể từ khi có truyện Kiều, loại hình Bói Kiều vẫn được các thế hệ người Việt tin tưởng sử dụng.
6 Diễn Kiều:Biên soạn truyện Kiều thành những tiểu phẩm sân khấu rối biểu diễn. Người Việt xưa đã có các loại hình biểu diễn sân khấu:Tưồng,Chèo,hát Bộ,Cải lương,lấy các tích từ truyện cổ tích.Từ khi có truyện Kiều, nội dung truyện Kiều đã trở thành một đề tài đặc biệt của các loại hình sân khấu dân gian Chính tác giả bài viết này đã có trong tay một trích đoạn Kiều được chuyển thể trên sân khấu chèo cổ.Nó được viết được viết bằng chữ Hán Nôm nên phải nhờ nhà Hán Nôm Nguyễn Tiến Đoàn dịch giúp. Mà cụ Nguyễn Tiến Đoàn khi đó sức khỏe đã quá xấu, cụ vừa thở ô xy vừa dịch vở chèo ( chỉ ít ngày sau khi dịch xong vở chèo là cụ đã bay về miền mây trắng).
Hiện nay,các nhà hát cải lương, tuồng chèo, Rối cạn, rối nước,sân khấu Thể nghiệm hiện đại, người ta đã dàn dựng các trích đoạn trong truyện Kiều, mượn đề tài nhân vật của Kiều để sáng tạo trong loại hình sân khấu mới (Sân khấu Thể nghiệm).Mỗi thể loại sân khấu đem đến một cách nhận thức về Truyện Kiều khác nhau, hoặc tái hiện trung thành nội dung truyện Kiều, hoặc chỉ dựa vào để tài, nhân vật Kiều để mở ra những vấn đề khác của xã hội thời đại. Riêng với loại hình sân khấu Thể nghiệm hiện đại, khi đưa nội dung Truyện Kiều vào và sự sáng tạo của các nhà biên đạo, nó còn gây tranh cãi vì mới mẻ chưa được số đông khán giả chấp nhận.
7 Xẩm Kiều ¨Ở Việt Nam có thể loại văn nghệ dân gian độc đáo, hát xẩm với những qui ước,cách thức giai điệu, không gian biểu diễn riêng. Xẩm dành cho những người khiếm thị,sống bằng nghề hát xẩm, họ hát trong các buổi chợ, góc phố, góc đình để phục vụ nhân dân và kiếm sống.Từ khi có truyện Kiều, nhiều người yêu quí truyện Kiều, những nghệ nhân xẩm đã nắm bắt được sở thích đó, do vậy nghệ nhân xẩm thuộc truyện Kiều rồi hát xẩm bằng thơ Kiều. hình thành lên loại hình XẩmKiều
8 Đố Kiều Môt trò chơi dân gian nhưng chỉ tập trung vào truyện Kiều:Từng nội dung,nhân vật của truyện Kiều sẽ được đố: giả dụ muốn kiểm tra sự hiểu biết về nhân vật Từ Hải thì người ra đố sẽ hỏi vui: Từ Hải là thương binh ở câu nào? Đáp: Một tay gây dựng cơ đồ. Hỏi chị em Thúy Kiều Thúy Vân sinh đôi đúng không? Đáp: Đầu lòng hai ả tố nga/ Thúy Kiều là chị em là Thúy Vân”. Mọi nội dung của truyện Kiều đều có thể đem ra thách đố. Người trả lời phải hiểu, thuộc truyện Kiều từ đó nhanh trí đưa ra câu trả lời chính xác khiến cả bên đố bên giải đều vui vẻ.
Trò chơi dân gian đố Kiều chủ yếu là kiểm tra hiểu biết về truyện Kiều, thách đố và yêu cầu trả lời.Mục đích giải trí vui vẻ, nâng cao sự hiểu biết về truyện Kiều.
9 Nhại Kiều.
Mượn những ý tưởng, hơi hướng, nhắc lại, mô phỏng bắt chước hơi hướng của truyện Kiều để vận vào lập luận của mình sao cho nó gần giống truyện Kiều. Mục đích tạo nên một không khí Kiều, tăng sự yên bác thâm sâu cho những lập luận của người nhại. Gọi là nhại nhưng thực nó hết sức tinh tế và văn hóa.Chỉ những người hiểu biết truyện Kiều sâu sắc, biết vận dụng truyện Kiều khéo léo trong lâp luận của mình mới sử dụng được.Nhại Kiều làm tăng giá trị của ngôn ngữ Tiếng Việt, thông qua việc nhắc lại, mô phỏng truyện Kiều.
10 Kết Kiều : Kiểu kết thúc tác phẩm bằng trích những câu thơ Kiều rất súc tích cô đọng mang tính khái quát cao để kết thức bài viết, tác phẩm của mình nhằm nhấn mạnh chủ đề, ngâng cao ý nghĩa của tác phẩm, bài viết, quan điểm của tác giả; Vi dụ những câu Kiều được chọn để kết “ Ngẫm hay muôn sự tại trời/ Trời kia đã bắt làm người có nhân/ Bắt phong trần phải phong trần/ Cho thanh cao mới được phần thanh cao”
“Có đâu thiên vị người nào.Chữ tài chữ mệnh dồi dào cả hai./ Có tài mà cậy chi tài/ Chữ tài liền với chữ tai một vần ( câu 3245). Đã mang lấy nghiệp vào thân/ Cũng đứng trách lẫn trời gần trời xa/ Thiện căn ở tại lòng ta/ Chữ tâm kia mới bằng ba chữ tài ( 3254)
Lời quê chắp nhặt dông dài/ Mua vui cũng được môt vài trống canh ( Câu kết trong Kiều)
11 Thơ Kiều: Cách sáng tác những bài thơ mới mang hơi hướng của Kiều. Đã có nhiều người sáng tác lối thơ Kiều này. Nó tạo hiệu ứng thú vị cho người đọc, vừa để ta hiểu thêm về nội dung Kiều, tiếp nhận hơi hướng Kiều, vừa tiếp nhận sự sáng tạo mới của tác giả : Kiều mà không phải Kiều. Lối thơ Kiều này cho ta hiệu ứng tiếp nhận cảm thụ văn chương kép rất thú vị .Xin dẫn chứng về lối thơ Kiều Từ câu 808 trong truyện Kiều,nhà thơ Đỗ Hoàng có câu thơ “Ngẫm ra ân oán tại người/ Hiền tâm ác bá cũng nơi lòng mình/ Đành rằng vì nghĩa vì tình/ Sá chi cái lũ yêu tinh hung tàn”.Từ câu 6105 trong truyện Kiều, Đỗ Hoàng có những câu thơ: Xưa nay trong kiếp trần gian/ Núi sông xương máu non ngàn trắng phơi/ Mệnh tài đầy đọa kiếp người” Từ câu Kiều 6115, Đỗ Hoàng có câu thơ: Nhãn tiền trông thấy mà đau/ Đời nay đã vậy muôn sau thế nào/Lại mơ có những anh hào/ Hùng tài đại lược chí cao phi thường / Cho Kiều không phải đoạn trường: Từ câu Kiều 6120, câu Kiều 811 Đỗ Hoàng có câu thơ Cho bao cây cỏ bên đường bình yên/ Chỉ còn tìm đến cõi tiên/ Đỗ Hoàng thử hỏi có nên dịch Kiều” Hiệu quả của lối thơ Kiều đó chúng ta đọc đã thấy rất thú vị,sâu sắc.
Người yêu thơ Việt Nam không mấy ai không thuộc bài thơ Nửa đêm qua huyện Nghi Xuân nổi tiếng của nhà thơ Tố Hữu hay bài Bên mộ cụ Nguyễn Du.Của nhà thơ Vương Trọng. Hai bài thơ ngoài vận dụng nhiều thi pháp của Truyện Kiều : Thể thơ lục bát, những hình ảnh, nhân vật, nội dung trong Truyện Kiều để phản ánh tâm tư, tình cảm của hai tác giải, của thời đại, thì cả hai bài thơ cũng có kết thúc mang hơi hướng truyện Kiều tạo ấn tượng rất sinh động về Truyện Kiều.
Kết Kiều, thơ Kiều không mới lạ, nó được vận dụng rất nhiều rất thành công sau khi có Truyện Kiều. Có tới hàng ngàn tác phẩm văn học được làm theo lối này. Góp phần làm cho kỉ lục sách viết về Kiều và Nguyễn Du ngày một phong phú.
12 Phê, Bình, nghiên cứu Kiều
Từ khi có truyện Kiều, diễn đàn văn học có thêm thể loại chuyên phê bình Kiều. Có thể là do một cá nhân.một nhóm, một tao đàn mở ra.Những câu Kiều, nội dung nghệ thuật của truyện Kiều hay, hoặc còn điều gì đấy cần phải tranh luận đều được đem ra phê, bình. Cách phê, bình này đêm đến sự thú vị riêng: Nó khiến người ra say mê tìm hiểu truyện Kiều tìm ra cái hay,cái đẹp mà khen, mà bênh, mà ca ngợi. Ngược lại ý kiến chưa đồng thuận,thậm chí phản bác cũng rất quyết liệt.Cùng một nhân vật người khen nức nở, người ghét đến điều. Những ý kiến trái chiều càng tôn giá trị của Truyện Kiều khẳng định tài năng của Nguyễn Du.
Nhiều nhà nghiên cứu phê bình văn học đã dành nhiều thời gian tâm huyết cả đời chỉ để nghiên cứu phê bình truyện Kiều của Nguyễn Du. Cũng đã có hàng trăm, thậm chí vài trăm tác phẩm phê bình truyện Kiều. Có thể kể đến như : Đào Duy Anh với Từ điển Truyện Kiều (2000), Trần Đình Sử – Thi Pháp Truyện Kiều, Thiền sư Nhất hạnh – Thả một bè lau, Tìm hiểu phong cách Nguyễn Du trong Truyện Kiều -Phạm Đan Quế, Truyện Kiều đối chiếu Phạm Công Thiện, Thế Anh – Đoạn trường tân thanh Truyện Kiều đối chiếu Hán Nôm (1999).Nguyễn Đình Diệm ( 1971 ) Kim Văn Kiều thanh tâm tài tử, Xuân Diệu – Các nhà thơ cổ điển Việt Nam ( 2006), Nguyễn Du( 2013)Truyện Kiều bản UNESCO quốc ngữ, Đỗ Hoàng (2010) Kiều thơ, Vũ Nho (2016) Truyện Kiều đối chiếu, Hà Thanh Mai Khảo luận Kim Vân Kiều, Nguyễn Đăng Thục thế giới thi ca Nguyễn Du, Tử Vi Lang : Vụ án văn chương truyện Kiều, Nguyễn Du Truyện Kiều khảo chú- Trần Nho Thìn,TháiBình với Nguyễn Du và Truyện Kiều Tập I+II+III+IV+V+VI, và rất nhiều tác phẩm khác.
Có những câu nói nhận định ngắn gọn những đúc kết về truyện Kiều như một chân lý “.Truyện Kiều còn, tiếng ta còn, tiếng ta còn thì nước ta còn” – Phạm Quỳnh.
13 Họa Kiều: Từ đề tài truyện Kiều, những người làm tranh dân gian, tranh hiện đại đã làm tranh chuyên mô phỏng các nội dung truyện Kiều: nhân vật, những phân đoạn nội dung truyện Kiều với nhiều chất liệu, tranh giấy, tranh khắc gỗ, kể cả kết hợp với nghệ thuật điêu khắc bằng đồng,gốm, khiến Truyện Kiều thêm sinh động phong phú hơn.Có trường phái tranh trung thành tuyệt đối với nguyên tác. Có trường phái dựa vào cốt truyện Kiều, họa sỹ đã thể hiện nhiều sáng tạo chủ quan, khiến người xem thấy thích thú, tranh vừa là truyện Kiều vừa gợi nhiều liên tưởng bay bổng khác.
Họa Kiều, điêu khắc Kiều đã từ lâu trở thành một trường phái nghệ thuật có tiếng nói quan trọng không thể thiếu trong hội họa Việt Nam.
14 Rối Kiều: Sân khấu dân gian Rối: gồm rối nước và rối cạn. Sân khấu phối hợp người thật ( diễn viên là người với con rối) Từ khi có truyện Kiều, các trích đoạn biểu diễn của rối đã được chuyển thể từ truyện Kiều cho thếm phần hấp dẫn, thỏa mãn nhu cầu của người thưởng thức.Loại hình này đáp ứng được việc tôn vinh quảng bá những giá trị của Truyện Kiều, từ đó tôn vinh quảng bá cho sự phong phú độc đáo của sân khấu múa rối.
15 Múa Kiều: Thực ra loại hình múa Kiều đã được lồng ghép kết hợp trong các vở diễn Kiều. Diễn viên vừa diễn vừa có những đồng tác vũ đạo đẹp mắt thể hiện tính cánh nhân vật trong truyện Kiều. Một số đạo diễn múa hiện đại đã sáng tạo thành những màn múa Kiều riêng, ngôn ngữ của múa đương đại những thể hiện nội dung Truyện Kiều, tính cách các nhận vật trong Truyện Kiều
16 Thi đọc thuộc Kiều: Từ xưa đã có những cuộc thi đọc Kiều trong dân gian. Đơn giản là các trò chơi đố dân gian thì đã có thi đọc Kiều nhằm giải trí mua vui.Ngoài ra là cuộc thi của những người có học vấn hiểu biết về truyện Kiều. Người tham dự cuộc thi phải đọc thuộc bất cứ đoạn nào trong Kiều do ban tổ chức cuộc thi yêu cầu. Thậm chí thực hiện những yêu cầu khó hơn, người thi trổ tài đọc xuôi đọc ngược những câu Kiều.Thi đọc thuộc Kiều là cuộc thi kiểm tra sự thuộc truyện Kiều trong dân gian. Khó thể có tác phẩm văn học dân gian nào được nhiều người yêu mến và thuộc như thuộc truyện Kiều. Bởi vậy những người tự tin tham gia cuộc thi này thuộc mọi lứa tuổi, từ bình dân đến trí thức.Năm 2020 với sáng kiến của đại tá nhà thơ Vương Trọng UVBCH Hội Kiều học Việt Nam. Hội Kiều học Việt Nam đã tổ chức một cuộc thi đọc thuộc Kiều có qui mô toàn quốc rất trang trọng. Đã có hàng trăm người từ khắp mọi miền đăng kí tham gia. Kì lạ, có những nhà toán học tuổi đã ngoại bát tuần vẫn đọc xuôi đọc ngược truyện Kiều vanh vách,nhiều người rất trẻ đến thi.
Tại thành phố Hải Phòng, có chàng thanh niên Trung Quốc đến sống, yêu truyện Kiều, thuộc Kiều làu làu, vẽ tranh thư pháp Kiều cũng rất đẹp.
17 Đọc ráp Kiều
Hiện đại hóa Kiều thông qua đưa nội dung truyện Kiều vào một số loại hình giải trí mới của thanh niên. Đọc Ráp là hình thức biểu diễn nghệ thuật mới được du nhập từ phương Tây về Việt Nam và nhanh chóng được thanh niên Việt Nam hưởng ứng. Mọi đề tài của cuộc sống sôi động đều có thể viết thành ca từ để đọc Ráp. Những bài Ráp sôi nổi giống như tâm hồn của các bạn trẻ đã được vang lên trong nhiều liên hoan âm nhạc, những cuộc vui của các bạn trẻ. Năm 2020 Chi hội Kiều nhí ở trường THCS Lê Danh Phương, Hưng Hà Thái Bình ra đời. Các em đã tham gia viết bài cho tập Thái Bình với Nguyễn Du & Truyện Kiều tập 4.Trong lễ kỉ niệm 250 ngày sinh Nguyễn Du, các em đã biểu diễn bài Ráp Kiều rất thành công. Bài Ráp giữ trung thành những câu thơ Kiều, nhưng thể hiện bằng thể loại hình biểu diễn hiện đại trẻ trung,tạo sự thích thú bất ngờ cho mọi người.Có lẽ các em đã ghi kỉ lục là Những người đầu tiên đưa truyện Kiều vào thể loại biểu diễn âm nhạc hiện đại : Đọc Ráp. Kết hợp giữa tác phẩm cổ điển kinh điển với thể loại Ráp hiện đại rất độc đáo hiệu quả, từ việc đọc Ráp Kiều, người ta nghĩ hoàn toàn có thể kết hợp truyện Kiều với nhiều loại hình biểu diễn hiện đại như hát hiện đại, múa hiện đại( Ba lê Kiều chẳng hạn)
18 Phim Kiều; Loại hình này rất mới, từ khi có điện ảnh Việt Nam cũng chỉ vài chục năm lại đây; Người ta đã làm phim tài liệu về truyện Kiều, sau đó là phim truyện theo kiểu dựa hoàn toàn vào nguyên tác truyện Kiều. Có loại phim lại chủ yếu dựa vào sự sáng tạo của tác giả về truyện Kiều.Có loại phim vừa là phim truyện kết hợp với tài liệu. Loại hình đưa tác phẩm vào phim, làm phim về tác giả thì thế giới đã làm, làm rất hay về các danh nhân văn hóa thế giới và kiệt tác của họ.Ở Việt Nam,Nguyễn Du & Truyện Kiều cũng được dựng thành phim và trở thành một thể loại độc đáo đặc biệt trong loại hình giải trí thứ 7.
19 Lịch Kiều:
Nhiều năm trở lại đây, lịch treo tường đã được các nhà sản xuất làm thành một tác phẩm nghệ thuật không chỉ mang ý nghĩa thông tin về thời gian.Nó đã trở thành những tác phẩm nghệ thuật, đẹp về màu sắc,cách trang trí với nhiều thông tin quan trọng: Mỗi tờ lịch ngoài những thông tin chuẩn xác về thời gian,còn là những hình ảnh, bức tranh nghệ thuật nổi tiếng. Những câu nói hay của các nhà triết gia, nhân vật lịch sử Những bài thơ câu văn bất hủ mà nhân loại tôn thờ.Những sự kiện văn hóa lịch sử nổi bật của dân tộc, thế giới
Nắm bắt nhu cầu của người sử dụng. người ta đã cho làm một loại lịch riêng về Truyện Kiều. Lịch Kiều rất đẹp về hình thức, nội dung đầy đủ sự thông báo về thời gian, nhưng nó còn thể hiện rất độc đáo tinh tế kiệt tác Truyện Kiều.Có tập lịch là những bức tranh đẹp vẽ về các nhân vật, các trích đoạn tiêu biểu trong Kiều.Có tập lịch ngoài tranh vẽ Kiều là những trích đoạn thơ Kiều được in trên giấy mềm, rất tinh tế, sang trọng.Mỗi ngày xé tờ lịch,ta phải dừng lại rất lâu với những câu Kiều tranh Kiều thả hồn trong những suy tư chiêm nghiệm về những nội dung đó. Tờ lịch xé rồi vẫn được lưu cẩn thận để còn được thưởng thức truyện Kiều. Lịch Kiều để đáp ứng nhu cầu thưởng thức tinh tế của những người có văn hóa yên thâm,yêu tôn thờ truyện Kiều.
20 Chơi sách Kiều
Trong dân gian nhiều người có thú chơi sách, một thú chơi rất sang trọng, đẳng cấp. Người chơi sách phải là người có kiến thức văn hóa sâu rộng, có điều kiện trình độ để tiếp xúc với sách.Từ đam mê đọc sách, yêu quí giữ gìn cẩn thận những cuốn sách quí, người ta bỏ công sức tiền của để có được những cuốn sách quí, sách độc và giữ gìn nâng niu sách như một báu vật trong nhà. Không hiếm những nhà nghiên cứu, nhà văn hóa, nhà thơ nhà văn mà tủ sách cá nhân có hàng vài ngàn cuốn sách. Nhưng sưu tầm, gìn giữ những bản Kiều khác nhau, những tác phẩm nghiên cứu phê bình về Nguyễn Du & truyện Kiều thì cũng không ít người có niềm đam mê rất văn hóa này. Ở Thái Bình, tôi đã rất mê kho sách của cố nhà nghiên cứu Hán Nôm Nguyễn Tiến Đoàn trong đó có những cuốn Kiều nghiên cứu phê bình Kiều rất quí báu.
Tôi đã thấy những cuốn Kiều cổ do cụ Nguyễn Doãn Cử người từng dạy vua Tự Đức học, cụ Cử mang từ kinh đô Huế 3 cuốn Kiều cố về Thái Bình và những thế hệ cháu con của cụ những cuốn Kiều như một báu vật đến tận bây giờ.
Nhưng say mê sách, sưu tầm, lưu giữ sách đặc biệt là những cuốn sách Kiều như nhà giáo dạy văn trường THPH Bắc Duyên Hà, Thái Bình Vũ Văn Khánh thì chắc chắn không nhiều. Thư viện gia đình của thầy Vũ Văn Khánh có đến dăm ngàn cuốn sách. Riêng sách Kiều, sách viết về Kiều thấy có chừng 1.600 cuốn, đủ các loại bản cũ nhất, mới nhất thấy đều cố gắng để có được Những cuốn sách Kiều quí, thầy Khánh cho gửi vào tận Khánh Hòa để thêu bìa, bọc bìa trang trọng, cẩn thận lắm.
Tôi đã dẫn nhiều đoàn khách đến thăm quan, làm phim về thư viện sách, về hơn 1.600 cuốn sách Kiều viết về Kiều & Nguyễn Du của Thấy Khánh, ai nấy đều thán phục.
Chính tôi cũng đã được một đơn vị nhờ làm trung gian để mua lại bộ sách Kiều của thày Khánh. Giá chốt là hơn hai tỉ VN đồng mà thầy nhất định không bán.Một công ty là du lịch ở tỉnh Hà Nam đề nghị thầy nhượng cho với già ngót nghét 3 tỉ VN đồng thầy cũng không gật đầu. Thấy tâm sự : sau này nếu Thái Bình xây được một khu tưởng niệm Nguyễn Du tại quê vợ cụ làng Hải An, Quỳnh Nguyên, Quỳnh Phụ thầy sẽ tặng bộ sách Kiều quí báu vào đấy. Nhờ chơi sách Kiều, Thầy Khánh rất am tường truyện Kiều, thầy thường giao lưu với những người đồng chí hướng như mình khắp trong cả nước, có cả những Việt Kiều ở hải ngoại, vui và ý nghĩa vô cùng.
Kết luận:Trong 20 , có thể hơn 20 loại hình văn học nghệ thuật (có hình thức chưa được gọi là loại hình văn học nghệ thuật) hình thành sau khi có truyện Kiều của Nguyễn Du.Chúng tôi tạm thời thống kê ra đây có 7 loại hình gồm Lẩy Kiều, Tập Kiều, Vịnh Kiều, Ru Kiều,Đố Kiều, Bói Kiều đã rất quen thuộc trong đời sống ngôn ngữ của dân tộc, đã đi vào giáo trình ngôn ngữ dạy trong các nhà trường. Những biện pháp tu từ : Lẩy Kiều, Vịnh Kiều,Tập Kiều, Ru Kiều, Đố Kiều.Bói Kiều đã giúp cho học sinh vận dụng sử dụng Tiếng Việt cho tốt, nâng cao kĩ năng cảm thụ văn chương.
Bài viết cũng mới là thiển ý của cá nhân tôi, chỉ mong các độc giả, các nhà nghiên cứu “ mắt xanh ghé chút thêm vui vườn Kiều”.Chắc chắn còn nhiều điều chưa được như ý,xin được lượng thứ và mong quí vị góp thêm những phát hiện mới cho đề tài về Nguyễn Du và những kỉ lục …thêm phong phú.
Thái Bình tháng 3 năm 2025
NT Ánh Tuyết- CT HKH Thái Bình
