Cuốn dây từ đấy về sau cũng chừa

Hiểu như thế nào câu Kiều 3213-3214

Nàng rằng: Vì chút nghề chơi,

Đoạn trường tiếng ấy hại người bấy lâu!

3213-3214. Một phen tri kỷ cùng nhau,

Cuốn dây từ đấy về sau cũng chừa.

Đây là câu nói của Kiều sau khi chơi đàn cho Kim Trọng nghe trong phần tái hợp, sau câu:

Chàng rằng phổ ấy tay nào,

Xưa sao sầu thảm nay sao vui vầy?

Một số tác giả và có nhiều người hiểu câu 3213-3214 như là Kiều nói rằng, chơi cho người tri kỷ là Kim Trọng nghe một lần này là lần cuối cùng thôi, rồi từ đây về sau sẽ chừa không chơi đàn nữa. Có nghĩa là họ hiểu chữ „từ đấy“ nghĩa như là „từ đây“ hay „từ nay“. Theo tôi, hiểu như vậy là sai, vì lẽ nào Nguyễn Du lại dùng chữ „từ đấy“ với nghĩa là „từ đây“ hay „từ nay“ được? Nguyễn Du đã dùng rất nhiều lần chữ „đà“ với nghĩa như „đã“ ví dụ như trong câu „Nàng đà nhớn nhác rụng rời lắm phen“ hay „Thì đà đắm ngọc chìm hương mất rồi“, thì rất ổn mà ai cũng hiểu „đà“ là „đã“. Ở đây thì không thể hiểu theo kiểu đó được. Vì nếu hiểu như trên thì Kiều sẽ không chơi đàn bao giờ nữa, trái với thực tế là về sau nàng vẫn chơi đàn thường xuyên trong cuộc sống chung với Kim Trọng:

3221-3222. Hai tình vẹn vẻ hoà hai,

Chẳng trong chăn gối cũng ngoài cầm thơ.

Khi chén rượu khi cuộc cờ,

Khi xem hoa nở khi chờ trăng lên.

Cũng phải nói thêm rằng chữ „từ đấy“ trong câu 3214 kia trong một số bản Kiều, ví dụ như bản Noạ Phu Nguyễn Hữu Lập chép tay năm 1870 và bản của Trương Vĩnh Ký, Sài Gòn 1875 là „từ ấy“ còn trong bản Kiều Oánh Mậu, khắc in năm 1902 là „từ đó“. Cả ba cặp từ, từ đấy, từ ấy và từ đó đều có nghĩa như nhau và đều không thể hiểu nghĩa như „từ đây“hay „từ nay“ được.

Vậy ta nên hiểu hai câu 3213-3214 như thế nào:

Một phen tri kỷ cùng nhau,

Cuốn dây từ đấy về sau cũng chừa.

Theo tôi, nàng Kiều muốn nhắc tới lần đánh đàn cho Kim trọng nghe với lòng tri kỷ, tri âm 15 năm về trước và „cuốn dây từ đấy về sau cũng chừa“, nghĩa là sau đó nàng đã không chơi đàn cho ai nghe với tâm trạng tri âm, tri kỷ nữa. Thực tế thì nàng có chơi đàn nhưng đều do ép buộc „Ép cung cầm nguyệt, thử bài quạt thơ“, „Bản đàn thử dạo một bài chàng nghe“ hay „Dở say lại ép cung đàn nhặt tâu“… Nàng có chơi đàn cho người tình Thúc Sinh „Khi hương sớm khi trà trưa / Bàn vây điểm nước, đường tơ hoạ đàn“, thì chắc chắn là tự nguyện nhưng nàng vẫn không coi Thúc Sinh là bạn tri âm, tri kỷ như với Kim Trọng. Mà ngay cả trường hợp Thúc Sinh cũng được Kiều coi là bạn tri âm, tri kỷ mà nàng dấu nhẹm không nói với người yêu là Kim Trọng thì cũng dễ hiểu và hợp lý khi Kiều nói „Cuốn dây từ đấy, về sau cũng chừa“. Cũng phải nói thêm về câu “Chẳng trong chăn gối cũng ngoài cầm thơ / Khi chén rượu khi cuộc cờ / Khi xem hoa nở khi chờ trăng lên“ thì ta phải hiểu là Kiều và Kim Trọng chỉ không chung chăn gối thôi chứ sao lại có thể hiểu là Kiều không chơi đàn bao giờ nữa như nhà giáo TS Bùi Trân Phượng và một số tác giả khác được. Chữ „ngoài“ trong câu chỉ để đối xứng với chữ „trong“ mà thôi chứ không mang tính phủ định. muốn vế sau mang tính phủ định thì nhất thiết phải dùng thêm chữ „chẳng“ hoặc „không“ nữa. Ví dụ ta nói „Chẳng ăn hỏi trước cũng chẳng làm đám cưới sau“. Nếu không có chữ „chẳng“ ở vế sau thì nghĩa của câu này sẽ hoàn toàn thay đổi.

Nguyễn Huy Việt