Nhân dịp kỉ niệm 260 năm ngày sinh Danh nhân Văn hoá Thế giới, Đại thi hào Nguyễn Du (1765-2025), nhóm biên soạn thuộc Liên hiệp các CLB thơ lục bát Việt Nam phối hợp với Hội Kiều học Việt Nam đã hoàn thành tập sách “Thơ lục bát về Nguyễn Du-Truyện Kiều và lời bình”. Xin trân trọng giới thiệu.
Lịch sử dân tộc Việt Nam dường như có những năm tháng dồn tụ lại, tạo nên những sự kiện trọng đại, những chuỗi cột mốc thời gian vẻ vang, huy hoàng và giầu ý nghĩa. Năm 2025 là một trong những cột mốc kì diệu ấy. Chỉ nhắc tên năm tháng thôi là ai trong chúng ta cũng xúc động bồi hồi, vì đó là những con số biết nói: (3.2.1930 – 3.2.2025, 30.4.1975 – 30.4.2025, 19.5.1890 – 19.5.2025, 19.8.1945 – 19.8.2025 và 2.9.1945 – 2.9.2025).
Riêng với Đại thi hào-Danh nhân Văn hóa Nguyễn Du, năm 2025 cũng là năm kỉ niệm chẵn 260 năm ngày sinh (1765-2025) và 205 năm ngày mất (1820-2025). Trước khi được Tổ chức UNESCO công nhận là Danh nhân Văn hóa thế giới (2013), thì cách đây tròn 60 năm (1965), Nguyễn Du cũng đã từng được Hội đồng Hòa bình thế giới long trọng kỉ niệm 200 năm ngày sinh, cùng 8 nhà văn hóa lớn khác của nhân loại…Đó là cách tôn vinh, bởi những tổ chức văn hóa có xu hướng chính trị khác nhau, mà không nhiều danh nhân có được!
Hôm nay, hướng tới những ngày kỉ niệm lớn của dân tộc và tưởng niệm Đại thi hào Nguyễn Du, chúng tôi – những người làm sách “Thơ lục bát về Nguyễn Du – Truyện Kiều và lời bình”, muốn cùng bạn đọc gần xa: “Yêu Người, lại tưởng bóng Người về đây”.
Dường như đã có từ trong mạch nguồn tâm thức của niềm tôn kính và và cảm xúc, cho nên chỉ sau một thời gian ngắn, những người làm sách đã nhận được gần ngàn bài thơ lục bát viết về Nguyễn Du và Truyện Kiều (ND và TK). Chúng tôi có chọn từ trong kho báu tinh hoa một số tác giả và tác phẩm, là để thấy tính liên tục và kế thừa của một đề tài lớn. Chứ chỉ tính riêng, các tác phẩm thơ ca của lần tập hợp này, cũng vẫn thấy sự phong phú, tinh tế của người đương thời viết về Nguyễn Du và Truyện Kiều. Điều đó thêm một lần nữa chứng tỏ: mỗi tác gia và tác phẩm lớn, mang dấu ấn tầm nhân loại, không chỉ vượt khỏi bờ cõi mà còn vượt khỏi giới hạn thời gian để trở thành giá trị vĩnh hằng. Mỗi thời đại đi qua, đều có thể tìm thấy ở đấy nguồn cảm hứng ý vị, mới mẻ để khơi gợi những sáng tạo mới.
Những bài thơ được tuyển trong sách này đều viết bằng thể thơ Lục bát. Tất nhiên rồi, vì nếu không có những nông phu, kẻ chăn tằm dệt vải; không có những câu ca thôn quê, dân dã “lời quê chắp nhặt dông dài” trong kho tàng tục ngữ, ca dao-dân ca trác việt; thì sao có tập đại thành Truyện Kiều. Nhưng nếu không có thiên tài Nguyễn Du, thì sao những “phiến đoạn” ca dao-dân ca lại hóa thân trong kiệt tác Truyện Kiều, góp phần tôn vinh hệ giá trị văn hóa Việt Nam, trong trường kì lịch sử, trên đài cao nhân loại và thời đại.
Xét riêng trên bình diện ngôn ngữ, thì quả là “Truyện Kiều còn, tiếng ta còn”. Xét trên phương diện thể loại, thì ca dao-dân ca; kho tàng truyện thơ Nôm nở rộ trong một giai đoạn lịch sử-văn hóa Việt Nam là nền tảng, là bệ đỡ cho Truyện Kiều của Đại thi hào cất cánh bay lên. Cho nên thơ lục bát trong ca dao-dân ca, trong truyện thơ Nôm và Truyện Kiều, có những đặc điểm thi pháp gần gụi.
Nó là tiền đề, để từ sau khi kiệt tác Truyện Kiều ra đời, cho đến hôm nay và muôn mai sau, thể thơ lục bát vẫn được người đời sử dụng, lấy chất liệu và khơi nguồn cảm hứng từ Nguyễn Du – Truyện Kiều để viết nên những bài thơ hay – có những bài thơ hay tới mức, như đồng cảm, đồng điệu, đồng sáng tạo với Đại thi hào! Những bài thơ lục bát viết về Nguyễn Du và Truyện Kiều trong tuyển tập này không nằm ngoài thông lệ ấy. Không hiếm gặp ở đây, những bài lẩy Kiều, đố Kiều, bói Kiều, viết lục bát theo lối khoán thủ và nhiều nhất những bài thơ lục bát dài vắn khác nhau nhưng đậm chất trữ tình…Tất cả đều tài hoa, đa cảm và đều có mối dây tiếp nối giữa thể thơ lục bát trong ca dao-dân ca, trong Truyện Kiều và trong thơ của những cây bút thơ lục bát chuyên và không chuyên nghiệp.
Dùng thể thơ lục bát viết về Nguyễn Du và Truyện Kiều, các tác giả thơ trong tuyển tập thể hiện tình cảm quý trọng, yêu mến, tôn vinh Nguyễn Du và những “đứa con đẻ tinh thần” của Đại thi hào. Tấm lòng và trạng thái cảm xúc của người cầm bút với tác giả Nguyễn Du và các nhân vật, do tác giả ấy sáng tạo nên có sự gắn kết, hòa quyện khó tách bạch. Vì sao lại thế?
Vì suy tới cùng, nhân vật (chính hay phụ, tích cực hay tiêu cực, lý tưởng hay anh hùng…) đều là kết tinh sự hiểu biết, đúc rút chiêm nghiệm và thể hiện tài năng của người cầm bút. Mọi khuyến cáo, cảnh báo, cảnh tỉnh; mọi thái độ, lời đề nghị và hệ giá trị tư tưởng – văn hóa của nhà văn đều thông qua nhân vật. Khi đạt tới một trình độ nghệ thuật nào đó, nhân vật bước từ trang sách ra với ngoài đời, sống mãi với thời gian và sống trong lòng bạn đọc. Thiên hạ có thể quên đi rất nhiều những gì thuộc về lai lịch, tiểu sử của nhà văn, nhưng không thể quên hình tượng nhân vật “quen mà rất lạ” nhà văn để lại cho đời. Các tác giả thơ trong tuyển tập, với Nguyễn Du và với các nhân vật trong Truyện Kiều, đều nằm trong quy luật ấy.
Nó cắt nghĩa vì sao, có nhiều bài thơ tôn vinh, thương cảm Nguyễn Du đến thế. Nhà thơ “chân quê” Nguyễn Bính (1917-1966) có bài lẩy Kiều vào hàng tuyệt tác, ghép nối14 dòng thơ Kiều thành bài “Kính tặng Nguyễn Du và Truyện Kiều”. Trong đó thật khó tách bạch đâu là ND, đâu là Thúy Kiều: “Cảo thơm lần giở trước đèn / Là nhiều vàng đá phải tìm trăng hoa / Trăm năm trong cõi người ta / Một thiên tuyệt bút gọi là để sau / Khen tài nhả ngọc phun châu / Mười lăm năm áy biết bao nhiêu tình”. Ngô Đình Ngọ “Nhớ Tố Như” mà viết: “Tiên Diền khóc cõi nhân sinh / Nỗi đau nhân thế, nỗi mình gian nan / Xót đời còn lắm trái oan / Thơ Người rút ruột thắt gan lưu đời”. Chỉ nội nỗi niềm trước bến Giang Đình, sông Lam, núi Hồng, trăng non Ngàn Hống, đêm Trường Lưu, khuôn viên gia tộc, nơi thờ tự, đường làng quê Nguyễn Tiên Điền, thời gian sớm-trưa-chiều-tối, tiết thanh minh ở Nghi Xuân và mộ phần của Nguyễn…mà tôi đếm được không dưới 30 bài thơ được tuyển (chưa kể các câu thơ lẻ ở những bài thơ có nhắc tới). Những vần thơ lay động tâm can trong bài “Bên mộ cụ Nguyễn Du” của Vương Trọng một thời, dường như được nối tiếp bằng nguồn cảm xúc của những cây bút sau này:“Tố Như ơi! Bấy niềm yêu / Mà sao chan chứa những chiều Nghi Xuân / Chắp tay đứng trước mộ phần / Rưng rưng lòng lại thương thân nàng Kiều”(Kim Dung “Thăm mộ Nguyễn Du”). Đỗ Trung Minh với “Thanh minh về Nghi Xuân” thì buốt xót một niềm đau“Vầng trăng ước, giấc chiêm bao / Đã nhiều nước mắt cứa vào giai nhân”. Từ đó, nhà thơ suy tưởng về trĩu nặng lòng nhân của Đại thi hào:“Xót thương để cỏ gửi vào tháng năm”.
Ngẫm ra, các bài thơ trong tuyển tập viết về Nguyễn Du, dù trong cảnh huống nào, dường như đều thấu hiểu nỗi truân chuyên đoạn trường, trong cuộc đời của một kẻ “tài mệnh tương đố”, nếm trải và chứng kiến nhiều cảnh ngộ giữa một thời đầy biến động và bão táp của lịch sử dân tộc cuối thế kỉ XVIII. Phận người như trò đùa của tạo hóa, định mệnh mà vô thường. Bi kịch cá nhân của đời thi nhân có bóng dáng bi kịch lịch sử. Tất cả đã khiến Tố Như đau nỗi đau cùng kiếp người, chắt máu từ hồn mình ra mà viết, mà đau cùng con người và cuộc đời.
Khi đọc những sáng tác của các tác giả trong tuyển thơ về Truyện Kiều, chúng ta như bước vào một thế giới nghệ thuật tuyệt vời. Truyện Kiều không chỉ khơi gợi cảm hứng sáng tác, mà còn có sự đồng điệu, đồng cảm và đồng sáng tạo. Một hình ảnh (ánh trăng, hoa lê, nấm mộ Đạm Tiên…), một con chữ Tố Như dùng (chữ Tâm, chữ Tài, chữ Mệnh), những khúc đàn Kiều, cảnh lầu Ngưng Bích, cảnh sông Tiền Đường, phút biệt ly của Kiều với gia đình và quê hương để đày vào nơi cát bụi, đêm trao duyên, nơi vườn Thúy…đều trở thành đề tài thi hứng cho những vần thơ vút lên.
Đặc biệt phong phú về số lượng và chan chứa cảm xúc là những bài thơ về các nhân vật-nhất là nhân vật trung tâm, nhân vật lý tưởng Thúy Kiều trong mối quan hệ với các nhân vật duyên nợ với đời nàng.
Ở tuyến nhân vật chính nghĩa (hoặc nghĩa tình), thấy có những bài thơ Kiều xót thương cha và em, Kiều với chàng Kim; Kiều với Thúc Sinh; Kiều cùng Từ Hải, Kiều với Vãi Giác Duyên, Kiều với em Vân; Kiều với Đạm Tiên và cả “Kiều với trăng” nữa (bài thơ cùng tên của Phan Trí Hạnh-Nghệ An). Có mấy bài thơ vừa vui vừa tài, kể tên các phương tiện giao thông của Kiều trên bước đường tha hương và bài thơ của Lê Công Tân về đồ ăn thức uống của Kiều trong 15 năm lưu lạc. Lạ thay, với trí tưởng tượng độc đáo, niềm đồng cảm sâu sắc và lòng trân quý vô hạn, nhà thơ Nguyễn Lâm Cẩn có bài thơ “Kiều đánh đàn tạ ơn Nguyễn Du”.
Ở tuyến phi nghĩa, ác nhân (hoặc phũ phàng, cay nghiệt), cũng thấy có: Kiều với Tú Bà, Sở Khanh, Hoạn Thư, tổng đốc Hồ Tôn Hiến và với nhân vật không mình mẩy chân tay, nhưng có “lá mặt lá trái”, làm đời đảo điên. Đó chính là đồng tiền, “làm cho khốc hại chẳng qua vì tiền”( Trịnh Ka: “Đồng tiền trong Truyện Kiều”).
Chỉ xin lẩy ra đôi câu và có đôi lời về những điều đã dẫn. Nói riêng về “trăng” thôi, có tới 25 lần nguyên bài, hoặc nhắc tới trăng trong đời Kiều. Trăng không chỉ là hình ảnh nghệ thuật, mà thật sự thành nhân vật trữ tình, dõi theo cuộc đời thi nhân và cuộc đời Vương Thúy Kiều. Với Đào Thu Thủy, “Trăng non, cánh mỏng chẳng là của nhau”, mới chỉ là một dự cảm buồn, một đúc kết xa xót. Nhưng với Đỗ Như Trác, trong khoảng lặng rợn người nơi chiến địa, giữa 2 lần nổ súng, vầng trăng bất ngờ hiện ra. Nó khiến người lính, vốn là sinh viên từng xếp bút nghiên “đi theo tiếng gọi từ trái tim mình”, nhớ tới những đêm trăng trong đời Kiều, rồi lặng thầm ngâm nga trong tâm trí những câu thơ Kiều, sau ghép lại thành bài thơ thật giầu ý nghĩa: “Người lính – Vầng trăng và Truyện Kiều”.
Kiều với các nhân vật khác, xin bạn đọc xa gần cứ đọc đi để ngẫm. Nhưng ở đây, Kiều với Thúy Vân, người viết xin tiếp đôi lời. Câu chuyện của chị em nàng tưởng đã an bài, mặc định. Nhưng nào ngờ, sau “Tâm sự nàng Thúy Vân” của Trương Nam Hương (có tuyển và bình trong tập này), thì nhiều góc độ, giác độ được khai thác và giãi bày. Hóa ra thật đa chiều, đa thanh, đa điệu trữ tình. Nhiều bài thơ và câu thơ về đề tài này dội lên những dư ba, để lại nhiều ám ảnh. Trong đó có “Lời em” của Ngô Nguyên Ngần. Thúy Vân trong thơ Trương Nam Hương ngoài yêu thương của nghĩa tình chung núm ruột, còn có những giãi bày, những khát khao rất cá nhân, đầy bản thể: “Giấu đầy đêm nỗi khát khao / Kiều ơi, em đợi kiếp nào để yêu”. Còn Thúy Vân qua “Lời em” của Ngô Nguyên Ngần, có chiều sâu nhân cách; càng “Xót thương thân chị đọa đầy / Mà em chẳng thể một tay đỡ đần”, càng muốn chiêu tuyết và hóa thân trong nỗi đọa đầy cùng chị: “Ngàn vàng rơi giữa trần ai / Tiết trinh nguyên vẹn, chẳng sai tấc lòng / Lệ đời đã chảy thành sông / Muôn người thương chị khôn cùng Kiều ơi!”.
Cùng với thơ ca, tuyển tập còn có bài “Văn khấn nhân dịp kỉ niệm 260 năm, năm sinh và 205 năm, năm mất của Đại thi hào Nguyễn Du” của nhà Kiều học Vũ Ngọc Khôi. Thêm một lần nữa, ở đây có sự đồng cảm sâu sắc và niềm tự hào cao cả của ngày hôm nay đối với thiên tài, qua thể biền ngẫu khá nhuần nhuyễn và tài hoa của tác giả.
Đồng thời, có 7 bài nghiên cứu của các nhà khoa học, các cán bộ nghiên cứu, thầy cô giáo là hội viên của Hội Kiều học Việt Nam, được tuyển chọn (vì đã công bố trên các diễn đàn Hội thảo, in trong sách báo-tạp chí đây đó). Qua các bài nghiên cứu khá đa diện ấy, thấy nhiều tư liệu mới, nhiều kiến giải khoa học; đem lại nhận thức và cảm xúc mới, hữu ích cho bạn đọc yêu Nguyễn Du và Truyện Kiều nói chung, cho người nghiên cứu và giảng dạy nói riêng. Xin cảm ơn TS. Nguyên An, PGS.TS Nguyễn Đức Thuận, Nhà giáo – Nhà nghiên cứu Hoàng Xuân Khóa…
Trong đó, xin có lời về công trình rất mới của TS Nguyễn Thị Thuận: “Xưng hô của Thúy Kiều với những người đàn ông duyên-nợ trong đời”. Tác giả đã vui lòng dành riêng cho những người làm sách này, lần đầu tiên được quyền công bố kết quả công trình nghiên cứu công phu, nghiêm túc, sâu sắc dưới ánh sáng của ngữ dụng học đã đem lại kết quả thú vị, đáng quý. Qua đó thấy phận đời Kiều, thấy chiều sâu tâm lý, tính cách và vẻ đẹp tâm hồn của nhân vật, thấy tài nghệ dựng truyện và khắc họa nhân vật của thiên tài Nguyễn Du. Cho nên đừng nghĩ, thời gian đi qua, những giá trị khoa học từ Truyện Kiều, không còn gì để khai thác! Mà phải nói ngược lại, với những thiên tài, mỗi thời đại đi qua, với ánh sáng soi đường của các ngành khoa học, người nghiên cứu đều có thể tìm thấy ở đó niềm hứng khởi sáng tạo và khám phá mới.
Những lời bình được chọn, góp chút hương sắc, làm sáng rõ hơn vẻ đẹp của những bài thơ trong tuyển tập này. Lời thẩm bình là ý tình riêng, không mong là định hướng cảm thụ cho ai, nên nếu có gì chưa tới, cũng xin độc giả rộng lượng.
Như trên đây đã nói. Một đôi trang không thể chỉ ra tỷ mỉ nhiều điều của một tuyển tập vừa có giá trị nghệ thuật, vừa có ý nghĩa học thuật. Công trình nhỏ này chắc sẽ có ý nghĩa lớn, nhân kỉ niệm nhiều ngày lễ trọng đại của đất nước và của Đại thi hào. Nó góp thêm một nét son tươi trong nhiệm kì III của Hội Kiều học Việt Nam và những người kính yêu Nguyễn Du – Truyện Kiều.
Đinh Thiên Hương
