TRUYỆN KIỀU – KIỆT TÁC CỦA VĂN HỌC VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM
Truyện Kiều, tên gốc Đoạn trường tân thanh, là tác phẩm tiêu biểu nhất trong sự nghiệp của Đại thi hào Nguyễn Du (1765–1820) và là một đỉnh cao của văn học cổ điển Việt Nam. Với 3.254 câu thơ lục bát, tác phẩm kể về mười lăm năm lưu lạc của Thúy Kiều, từ mối tình với Kim Trọng, gia biến, bán mình chuộc cha đến những năm tháng chìm nổi và cuộc đoàn viên sau cùng. Nhưng giá trị của Truyện Kiều vượt xa câu chuyện về cuộc đời một người con gái tài sắc. Qua số phận Thúy Kiều, Nguyễn Du suy ngẫm về con người và cuộc đời, về tình và hiếu, tài và mệnh, công lý và cường quyền, về cách con người gìn giữ nhân phẩm trong nghịch cảnh.
- Giá trị nhân văn
Điều làm nên chiều sâu của Truyện Kiều trước hết là tấm lòng của Nguyễn Du đối với con người. Ông đau trước nỗi đau của những số phận tài hoa mà bất hạnh, đặc biệt là người phụ nữ trong xã hội cũ. Ở Thúy Kiều, Nguyễn Du không chỉ nhìn thấy một con người bị vùi dập mà còn nhận ra vẻ đẹp của tình yêu, lòng hiếu thảo, sự thủy chung, lòng tự trọng và khát vọng sống. Quyết định bán mình chuộc cha, những day dứt giữa tình và hiếu, những lần Kiều cố giữ lấy phẩm giá giữa cảnh lưu lạc cho thấy nhân vật luôn phải lựa chọn trong những hoàn cảnh khắc nghiệt. Chính ở đó, niềm thương người của Nguyễn Du trở thành giá trị nhân văn bền vững của tác phẩm.
- Giá trị hiện thực
Truyện Kiều đồng thời là một bức tranh về đời sống xã hội với nhiều bất công và ngang trái. Đằng sau mười lăm năm lưu lạc của Kiều là đồng tiền, quyền lực, sự lừa lọc, mua bán con người và sự tha hóa của bộ máy công quyền. Mã Giám Sinh, Tú Bà, Sở Khanh, Bạc Bà, Bạc Hạnh hay Hồ Tôn Hiến xuất hiện ở những hoàn cảnh khác nhau nhưng cùng góp phần đẩy một con người lương thiện vào bi kịch. Nguyễn Du đã nói rất gọn mà thấm thía về sức mạnh của đồng tiền:
“Trong tay đã sẵn đồng tiền,
Dầu lòng đổi trắng thay đen khó gì!”
Bởi vậy, nỗi đau của Thúy Kiều không chỉ là nỗi đau riêng của một cá nhân mà còn phản ánh những nghịch lý và bất công của xã hội mà Nguyễn Du từng chứng kiến.
- Giá trị nghệ thuật
Thành tựu lớn của Truyện Kiều gắn trước hết với tài năng sử dụng tiếng Việt của Nguyễn Du. Qua 3.254 câu thơ, thể lục bát dân tộc đạt đến độ nhuần nhuyễn, giàu nhạc điệu và sức biểu cảm. Nguyễn Du sử dụng linh hoạt ngôn ngữ bác học và lời ăn tiếng nói dân gian, khiến lời thơ vừa trang nhã, hàm súc, vừa gần gũi với đời sống.
Đặc sắc hơn cả là nghệ thuật miêu tả con người. Nguyễn Du không chỉ tả diện mạo mà đi sâu vào tâm trạng, những giằng co và biến chuyển tinh tế trong nội tâm nhân vật. Tả cảnh cũng thường gắn với tình người, để ngoại cảnh mang theo tâm trạng. Nhờ vậy, nhiều câu Kiều đã vượt khỏi trang sách, đi vào lời nói hằng ngày, vào ngâm Kiều, lẩy Kiều, vịnh Kiều và nhiều hình thức sinh hoạt văn hóa của người Việt.
- Giá trị tư tưởng
Một trong những sức hấp dẫn lâu dài của Truyện Kiều là tác phẩm đặt ra nhiều vấn đề lớn của đời người mà mỗi thời đại đều có thể đọc lại theo cách của mình. Đó là quan hệ giữa tài và mệnh, tình yêu và chữ hiếu, tự do cá nhân và những ràng buộc xã hội, công lý và quyền lực.
Nguyễn Du ý thức sâu sắc về những giới hạn của con người trước hoàn cảnh và số phận. Tuy nhiên, con người trong Truyện Kiều không hoàn toàn thụ động trước định mệnh. Trong những bước ngoặt quyết định, nhân vật vẫn lựa chọn, vẫn yêu thương, giữ nghĩa, trả nghĩa, vẫn đau đáu về phẩm giá. Vì thế, tư tưởng của Truyện Kiều không chỉ nằm ở nỗi buồn về thân phận mà còn ở niềm tin vào những giá trị làm nên con người.
- Minh triết Truyện Kiều
Đằng sau câu chuyện tài – mệnh là những suy ngẫm sâu xa của Nguyễn Du về cách sống. Truyện Kiều cho thấy đời người luôn có những điều khó lường: tài có khi đi liền với tai, sum họp có thể tiếp nối bằng chia lìa, được và mất nhiều khi chỉ cách nhau trong một biến cố. Nhưng đến cuối tác phẩm, Nguyễn Du không trao lời phán quyết cuối cùng cho số mệnh mà trở về với chính con người:
“Thiện căn ở tại lòng ta,
Chữ tâm kia mới bằng ba chữ tài.”
Hai câu thơ không hạ thấp chữ “tài”, mà đặt tài năng bên cạnh một giá trị cao hơn: cái tâm. Đó là lòng thiện, là nhân cách, là cách con người đối xử với người khác và tự chịu trách nhiệm về lựa chọn của mình. Qua bao nhiêu dâu bể, điều Nguyễn Du muốn giữ lại cuối cùng vẫn là phẩm chất bên trong của con người. Có lẽ đây cũng là một trong những minh triết sâu sắc nhất làm cho Truyện Kiều còn sức lay động đến hôm nay.
Hơn hai thế kỷ đã qua, Truyện Kiều vẫn hiện diện trong đời sống văn hóa Việt Nam: trong nghiên cứu và giảng dạy, trong ngâm Kiều, lẩy Kiều, vịnh Kiều, bói Kiều, sân khấu, hội họa và nhiều hình thức sáng tạo nghệ thuật. Gìn giữ, nghiên cứu và giới thiệu Nguyễn Du – Truyện Kiều vì thế không chỉ là gìn giữ một kiệt tác văn chương, mà còn là gìn giữ sự giàu đẹp của tiếng Việt, một phần ký ức văn hóa và những suy ngẫm sâu sắc của dân tộc về con người và cuộc đời.
TS. Lường Thế Anh – Review
